Uit het Algemeen Diagnostisch Protocol: Brede Basiszorg

Het vormgeven van het onderwijsleerproces en de leef- en leeromgeving heeft als doel uitdagende en haalbare doelen voor alle leerlingen te bereiken via het uitlokken en op gang brengen van leerprocessen[su_tooltip text=’Referentiekader Onderwijskwaliteit: bronnendocument’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[12][/su_tooltip]. Binnen de brede basiszorg staan principes van kwaliteitsvol onderwijs centraal zoals een positief, veilig en rijk leerklimaat, betekenisvol leren, variatie en flexibiliteit in doelstellingen, werkvormen, materialen, evaluatie…[su_tooltip text=’Zie Hoofdstuk Effectief onderwijs in Pameijer, N., Denys, A., Timbremont, B. & Van De Veire, H. (2018). Handelingsgericht werken. Samenwerken aan schoolsucces. Leuven: Acco. (Vlaamse editie).’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[13][/su_tooltip] Er is oog voor de totaalontwikkeling van leerlingen op vlak van leren en studeren, onderwijsloopbaan, psychisch en sociaal functioneren en preventieve gezondheidszorg[su_tooltip text=’Ontwikkeling is een uiterst complex proces van onder meer lichamelijke en geestelijke maturatie en het verwerven van vaardigheden in diverse domeinen (sociaal-emotioneel, motorisch, cognitief, taal-spraak, creativiteit, lezen, rekenen, schrijven,… deze lijst is vrijwel onbeperkt). Sommige aspecten van het ontwikkelingsproces overstijgen het niveau van ‘vaardigheden verwerven’. De vaardigheden zijn in dat geval eerder middelen om zichzelf te ontplooien tot een persoonlijkheid, die gedragingen stelt volgens bepaalde morele waarden. Ontwikkeling resulteert in ‘het worden van iemand’ en niet alleen in het ‘verwerven van vaardigheden’ uit Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging voor Jeugdgezondheiszorg (2022). ‘Wat is jeugdgezondheidszorg? Duiding voor (toekomstige) professionals en beleidsmakers. Geconsulteerd op 16 januari 2024 via https://www.vwvj.be/sites/default/files/2023-08/Duiding%20jeugdgezondheidszorg_2022_finaal_onderschreven.pdf‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[14][/su_tooltip]. Hierbij gaat extra aandacht naar het creëren van gelijke onderwijskansen[su_tooltip text=’De Vos, G. & Tuytens, M. (2021). Verschillen in onderwijs. Streven naar excellentie en gelijke onderwijskansen. Een overzicht van de onderzoeksresultaten van steunpunt onderwijsonderzoek. Brussel:Politea. De Witte, K. & Hindriks, J. (2018). De (her)vormende school. Gent: Itinera. https://onderwijs.vlaanderen.be/nl/omgevingsanalyse-onderwijs. p. 105, p. 114. Zie factoren van achterstelling binnen onderwijs; Mitchell, D. (2018). Gelijke kansen in de school. Diversiteit in vijf thema’s. Huizen: Uitgeverij Pica.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[15][/su_tooltip] en werken aan inclusie[su_tooltip text=’https://www.klasse.be/248883/inclusief-onderwijs-grote-stappen/‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[16][/su_tooltip]. De leerkracht en het schoolteam ontwerpen een omgeving vanuit leerlingenkenmerken en leerdoelen[su_tooltip text=’ROK’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[17][/su_tooltip]. Aanwezige contextfactoren, zowel kenmerken van de schoolcontext als de thuis- en leefcontext van leerlingen, bepalen mee voor welke leerstrategieën wordt gekozen.

Leerkrachten kiezen zo voor een didactisch, pedagogisch handelen en een klasmanagement[su_tooltip text=’Zie Theoretisch deel: Prodia-model: de schoolcontext. Klasmanagement kan omschreven worden als handelingen die leerkrachten ondernemen om een omgeving te creëren die academisch en sociaal-emotioneel leren ondersteunt en faciliteert en die de basis vormen om executieve functies te kunnen trainen bij leerlingen.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[18][/su_tooltip] waarin zoveel mogelijk sterktes worden benut, hindernissen worden weggewerkt en waarin alle leerlingen optimaal tot leren kunnen komen. Bij de keuze voor leerstrategieën wordt enerzijds rekening gehouden met de aanwezige randvoorwaarden voor hun effectiviteit[su_tooltip text=’Zie onder andere https://leerpunt.be/, Hoofdstuk Effectief onderwijs in Pameijer, N., Denys, A., Timbremont, B. & Van De Veire, H. (2018). Handelingsgericht werken. Samenwerken aan schoolsucces. Leuven: Acco. (Vlaamse editie); Bijlage effectief onderwijs en talrijke wetenschappelijke effectiviteitsstudies.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[19][/su_tooltip] en anderzijds met de manier waarop de gekozen leerstrategieën binnen de klas- of schoolcontext kunnen worden gecreëerd. Het schoolteam[su_tooltip text=’Binnen het schoolteam vallen naast het onderwijzend personeel, directie en beleid ook het opvoedend en administratief personeel. Vooral binnen het secundair onderwijs hebben ook zij een ondersteunende en faciliterende rol.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[20][/su_tooltip] creëert voor leerkrachten ook mogelijkheden om elkaar te versterken, om samen met collega’s te bespreken op welke manier zij binnen en over klassen heen samen kunnen werken om het leerproces van de leerlingen te versterken[su_tooltip text=’Zie Bronnendocument ROK: “Een functionele samenwerking tussen collega’s bevordert niet alleen het leren op de werkplek, door de talrijke mogelijkheden tot discussie, wederzijdse hulp en steun, maar draagt ook bij tot het versterken van de draagkracht van de teamleden (Struyf, E., Adriaensens, S., & Verschueren, K. (2013). Een geïntegreerd zorgbeleid en het beleidsvoerend vermogen van een school. Impuls, 43(4), 204-214.)”; De Man, L. & Gallin, E. (2020). De leraar is een team: samenwerkingsvormen als hefboom tot leren. Gent: Politeia.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[21][/su_tooltip].

Scholen maken op basis van hun pedagogisch project keuzes over hoe ze hun onderwijsleeromgeving vorm geven. Een onderwijsleeromgeving die een weerspiegeling is van de maatschappij waarin de leerling participeert en verder zal participeren, faciliteert dat er binnen de school gewerkt wordt aan maatschappelijk relevante doelen[su_tooltip text=’Zie Theoretisch deel: Prodia-model: Doelen. Onderwijspedagogische processen zijn steeds werkzaam in drie overlappende doeldomeinen die we kunnen benoemen als kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming. Biesta G. (2018). De terugkeer van het lesgeven. Phronese en Biesta, G. (2014). ‘Wat is goed onderwijs? Over kwalificatie, socialisatie en subjectivering.’ Geraadpleegd op 9 februari 2022, https://nivoz.nl/nl/nro/wat-is-goed-onderwijs-over-kwalificatie-socialisatie-en-subjectivering‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[22][/su_tooltip]. Een gestructureerd klasmanagement en een flexibele klassenorganisatie maken het bijvoorbeeld mogelijk om effectief om te gaan met en optimaal gebruik te maken van verschillen tussen leerlingen. Binnen het vorm geven van de onderwijsleeromgeving is daarnaast aandacht voor samenwerking met ouders en de bredere thuis- en leefcontext[su_tooltip text=’Zie Theoretisch deel: Prodia-model: de thuis- en leefcontext’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[23][/su_tooltip]. Zij kunnen leerlingen ondersteunen om het leren betekenisvol te maken binnen hun context.

Leerkrachten kunnen enerzijds nadenken over wat de klas in zijn geheel nodig heeft om leerdoelen te bereiken maar anderzijds bij de vormgeving ook specifiek inzoomen op kwetsbare leerlingen[su_tooltip text=’De term ‘kwetsbaar’ wordt breed gezien en benaderd vanuit een bio-psycho-sociaal model. Kwetsbare leerlingen zijn leerlingen die in interactie met hun context tijdelijke of langdurige barrières ondervinden om te participeren aan het schoolgebeuren en/of de maatschappelijke context. Bijvoorbeeld leerlingen uit kansengroepen, met specifieke onderwijsbehoeften, een vluchtgeschiedenis, een psychische kwetsbaarheid, KOPP-leerlingen, leerlingen die worstelen met identiteit…’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[24][/su_tooltip] of leerlingen die extra uitdaging of ondersteuning nodig hebben[su_tooltip text=’Zie ‘Hoofdstuk 6: Handelingsgericht werken in een zorgcontinuüm’ in Pameijer, N., Denys, A., Timbremont, B. & Van De Veire, H. (2018). Handelingsgericht werken. Samenwerken aan schoolsucces. Leuven: Acco. (Vlaamse editie).’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[25][/su_tooltip]. Ze ontwerpen een krachtige leeromgeving waarbij reeds binnen brede basiszorg tegemoet gekomen wordt aan de noden van zowel de klas als de individuele leerlingen. Op die manier blijft het aantal extra aanpassingen dat nodig is voor individuele leerlingen minimaal[su_tooltip text=’Zie Pameijer et al. Handelingsgericht werken: samenwerken aan schoolsucces en Struyf, E.(2020). Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding: een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[26][/su_tooltip].

Het afstemmen van de pedagogische en didactische aanpak op school-, klas- en groepsniveau, verhoogt de kans dat de gestelde doelen bereikt worden[su_tooltip text=’Naar: Houtveen T., Koekebacker E., Mijs, D., & Vernooy K., Succesvolle aanpak van risicoleerlingen. Wat kan de school doen?, Garant, Antwerpen-Apeldoorn, 2005′ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[27][/su_tooltip]. In het basisonderwijs maken de visie en het beleid rond horizontale en verticale samenhang[su_tooltip text=’“Vanuit betekenisvolle contexten werken aan doelen uit verschillende domeinen noemen we horizontale samenhang. De verticale samenhang verwijst naar de continuïteit van doelen over de klasgroepen, pedagogische eenheden of leerjaren heen.” Uit het Bronnendocument Referentiekader voor onderwijskwaliteit (ROK)‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[28][/su_tooltip] integraal deel uit van het schoolwerkplan. Ook in het secundair onderwijs[su_tooltip text=’Zie bvb Toolbox Secundair Onderwijs, https://pro.vanbasisnaarsecundair.be/toolbox.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[29][/su_tooltip] vraagt een kwaliteitsvolle leerlingenbegeleiding een vak- en jaaroverschrijdende samenhang (themawerkgroepen, vakoverschrijdende projecten…). Een gelijkvormige aanpak en continuïteit van het onderwijsleerproces  kunnen hier een onderdeel van zijn.

De vormgeving is niet alleen afgestemd op alle leerlingen maar idealiter ook afgestemd met alle leerlingen. Leerlingen inspraak geven bij het vormgeven van de onderwijsleeromgeving, actief betrekken op het eigen ontwikkelingsperspectief en de opvolging ervan, zorgt dat leerlingen mee kunnen sturen en eigenaarschap voelen van hun eigen leertraject. Om te kunnen groeien en ontwikkelen hebben leerlingen drie psychologische basisbehoeften: autonomie, verbondenheid en competentie. Leerlingen ondersteunen op hun pad naar volwassenheid gaat over het ondersteunen van deze behoeften[su_tooltip text=’Zie bvb Gepersonaliseerd samenleren binnen GO!‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[30][/su_tooltip]. Leerlingen kunnen waardevolle feedback geven over waar zij nood aan hebben en zijn een belangrijke actor om mee te zorgen voor deze positieve en veilige leer- en leefomgeving[su_tooltip text=’Dit gaat zowel over de fysieke leer- en leefomgeving als om de school als leefgemeenschap. Zie Theoretisch deel: Prodia-model: school als leefgemeenschap, belang van relatie leerkracht-leerling en leerling-medeleerling.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[31][/su_tooltip]. Werken aan verbondenheid[su_tooltip text=’Deboutte G., ‘Verbondenheid: een ander en preventief antwoord op respectloos gedrag. Hoe toewerken naar een positief klas- en schoolklimaat?’, in: Handboek leerlingenbegeleiding 2, Kluwer, 2004, pp. 57-78.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[32][/su_tooltip] binnen de school draagt bij tot de betrokkenheid[su_tooltip text=’Met betrokkenheid bedoelen we zowel tussen leerlingen als in de leerling-leerkrachtrelatie.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[33][/su_tooltip] van de leerlingen. Een basisgevoel van verbondenheid verandert de houding van iemand tegenover zijn omgeving. Aandacht en erkenning geven aan de leerling als unieke persoon en zijn thuis- en leefcontext[su_tooltip text=’Lerenden, ouders en deskundigen beschikken over een evenwaardige expertise die kan benut worden om tot gelijke leer- en ontplooiingskansen te komen voor alle lerenden. Bronnendocument Referentiekader voor onderwijskwaliteit, p. 78.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[34][/su_tooltip] draagt bij aan verbondenheid binnen diversiteit.

Via tal van activiteiten kan gewerkt worden aan een positieve en warme sfeer waarin leerlingen zich kunnen ontwikkelen. Hierbij oog hebben voor de interesses en talenten van leerlingen en succeservaringen creëren, draagt bij aan het competentiegevoel van leerlingen.

Bij brede basiszorg staat de reguliere werking in de klas en op school centraal. Leerkrachten zorgen ervoor dat de leerlingen zo maximaal mogelijk tot leren komen op alle begeleidingsdomeinen en bevorderen de optimale ontwikkeling[su_tooltip text=’Ontwikkeling is een uiterst complex proces van onder meer lichamelijke en geestelijke maturatie en het verwerven van vaardigheden in diverse domeinen (sociaal-emotioneel, motorisch, cognitief, taal-spraak, creativiteit, lezen, rekenen, schrijven,… deze lijst is vrijwel onbeperkt). Sommige aspecten van het ontwikkelingsproces overstijgen het niveau van ‘vaardigheden verwerven’. De vaardigheden zijn in dat geval eerder middelen om zichzelf te ontplooien tot een persoonlijkheid, die gedragingen stelt volgens bepaalde morele waarden. Ontwikkeling resulteert in ‘het worden van iemand’ en niet alleen in het ‘verwerven van vaardigheden’ uit Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging voor Jeugdgezondheiszorg (2022). ‘Wat is jeugdgezondheidszorg? Duiding voor (toekomstige) professionals en beleidsmakers. Geconsulteerd op 16 januari 2024 via https://www.vwvj.be/sites/default/files/2023-08/Duiding%20jeugdgezondheidszorg_2022_finaal_onderschreven.pdf‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[35][/su_tooltip] en het welbevinden. Kwaliteitsvol onderwijs aan alle leerlingen vraagt van leerkrachten (ortho)pedagogische, (ortho)didactische en organisatorische competenties[su_tooltip text=’Zie BVR betreffende de basiscompetenties van de leraren, geconsulteerd op 31 mei 2023 via https://data-onderwijs.vlaanderen.be/edulex/document.aspx?docid=15404 zie Boonen, H., & Wilssens, M. (2019). ‘Moet ik een superheld zijn om inclusief les te geven?’, in Vantieghem, W., & Van de Putte, I. (red). Vol potentieel. Krachtig lesgeven in diversiteit. Acco, p. 59-80.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[36][/su_tooltip] die hen in staat stellen om de leerlingen te begeleiden en die leerlingenbegeleiding bij te sturen wanneer nodig. Elke leerkracht heeft een belangrijke rol bij het begeleiden van leerlingen en kan het verschil maken voor een leerling[su_tooltip text=’Zie Prodia-model: bouwsteen schoolcontext en HGW-uitgangspunt: De leerkracht doet ertoe!’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[37][/su_tooltip]. Hierbij mogen we zeker ook de andere leden van het schoolteam, zoals de opvoedkundige en administratieve krachten, niet over het hoofd zien. Ook zij staan heel dicht bij leerlingen en maken dagelijks het verschil. Om elk lid van het schoolteam een actieve rol te geven binnen leerlingenbegeleiding kan onder andere ingezet worden op voldoende eigenaarschap geven, de nodige handelingsbekwaamheid creëren, ruimte bieden om te professionaliseren, (h)erkennen van ondersteuningsbehoeften, succeservaringen laten opdoen, steun bieden binnen het schoolteam en het beleid van de school[su_tooltip text=’De nodige handelingsbekwaamheid met een gevoel van ‘Yes, I can!’. Struyf, E. (2020). Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding. Een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro. p. 31-32. Zie Vantieghem, W., & Van de Putte, I. (red). Vol potentieel. Krachtig lesgeven in diversiteit. Acco en https://potentialtoteach.be/‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[38][/su_tooltip].

De leerkracht-leerlingrelatie is een belangrijk instrument voor het cognitief en affectief leerproces van leerlingen[su_tooltip text=’Zie Theoretisch deel – Prodia-model – de schoolcontext’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[39][/su_tooltip]. Leerkrachten zijn zich best bewust van het effect van de manier waarop ze met leerlingen omgaan op het leerproces van een leerling of klasgroep, maar ook van het effect dat een leerling of klasgroep op hun eigen handelen als leerkrachten heeft[su_tooltip text=’Zie HGW-uitgangspunt afstemming en wisselwerking’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[40][/su_tooltip]. Zowel het leerproces en het welbevinden van de leerling als het welbevinden van de leerkracht zijn hierbij belangrijk. Tijd maken voor gesprekken met leerlingen zorgt voor een versterking van de leerkracht-leerlingrelatie. Waar deze relatie moeilijk loopt, kan de leerkracht een beroep doen op het schoolteam en samen bekijken hoe deze relatie verbeterd kan worden of hoe er grenzen kunnen worden gesteld wanneer nodig. Een leerkracht mag een leerling in zijn hart dragen maar niet op zijn rug[su_tooltip text=’Struyf, E. (2020). Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding. Een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro.pp28-29′ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[41][/su_tooltip].

Leren gebeurt ook in interactie tussen leerlingen. Peerervaringen zijn cruciaal voor de ontwikkeling van leerlingen[su_tooltip text=’Vanuit preventief oogpunt wordt alle hulp of ondersteuning die uitgaat van medeleerlingen en peers als de nulde lijn gezien, zie Deklerck, 2011 in Struyf, E. (2020). Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding. Een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[42][/su_tooltip]. Binnen de schoolcontext dragen ze bij tot schoolse betrokkenheid en leerprestaties[su_tooltip text=’Verschueren, K. &Spilt, J.. De school als interpersoonlijke context voor typische en atypische ontwikkeling. In Colpin, H.; Bosmans, G., Noens, I., Bijttebier, P., Claes, L. (Eds.) (2015). Diagnostiek bij kinderen, jongeren en gezinnen. Deel II: Ontwikkeling in context (pp. 103 – 121). Leuven: Acco. Wat betreft de rol van school- en klasgenoten, blijken aanvaarding en populariteit in de peergroep, alsook groepsnormen bij te dragen aan de schoolse betrokkenheid en prestaties van leerlingen. Bovendien blijken peeraanvaarding en populariteit enerzijds en de kwaliteit van leerkracht-leerlinginteracties anderzijds elkaar wederzijds te beïnvloeden.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[43][/su_tooltip]. De leerkracht en het schoolteam creëren een basis voor goede relaties binnen de klas en de school en sturen bij wanneer er interactieproblemen zijn of wanneer een leerling de binding met zijn klasgroep dreigt te verliezen. School, ouders en leerlingen zijn samen verantwoordelijk voor het leerproces en schoolsucces[su_tooltip text=’Zie ROK over ouderbetrokkenheid.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[44][/su_tooltip]. Daarom is de samenwerking met ouders cruciaal. Zij zijn de eerste belangrijke partner bij de begeleiding van hun kinderen en jongeren. Scholen leggen contact met alle ouders, gaan op een open manier in gesprek met ouders over hoe zij betrokken zijn op het leren van hun kinderen[su_tooltip text=’Dit kan op een heel andere manier zijn als wat leerkrachten voor ogen hebben. Het is belangrijk om niet in vooroordelen te vervallen en op zoek te gaan naar de manier waarop ouders het leren van hun kind ondersteunen en de doelen en verwachtingen die zij voor hun kind voor ogen hebben.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[45][/su_tooltip] en stimuleren het onderwijsondersteunend gedrag van alle ouders[su_tooltip text=’Onderwijsondersteunend gedrag is het gedrag dat ouders stellen om bij te dragen aan de onderwijsdoelen van hun kind. Vaak wordt hierbij het onderscheid gemaakt tussen ouderparticipatie en ouderbetrokkenheid. Alle ouders zijn betrokken bij het onderwijs aan hun kind maar de mate waarin en de manier waarop kan wel verschillen. Zie Theoretisch deel: Prodia-model: onderwijsondersteunend gedrag’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[46][/su_tooltip]. Waar nodig gaan zij hierbij aanklampend te werk[su_tooltip text=’Zie Mertens, C., Vanderlinde, R., & Van Avermaet, P. (2014). Ouderbetrokkenheid in secundaire scholen: aan de slag met de coachingstool “Samen met ouders.” WELWIJS, 25(4), 3–7. https://vorming.cego.be/ouderbetrokkenheid-wie-warmte-geeft-krijgt-warmte-terug-ludo-heylen/‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[47][/su_tooltip].

Leerkrachten maken deel uit van een schoolteam dat samen met hen toewerkt naar een sterke brede basiszorg. Ook schoolexterne partners zoals PBD, CLB en leersteuncentra werken direct en indirect mee aan de versterking van brede basiszorg[su_tooltip text=’Zij doen dit elk vanuit hun eigen rol en opdracht. Voor meer informatie hierover zie decreet betreffende de kwaliteit van onderwijs, decreet leerlingenbegeleiding en omzendbrief leersteun in het basis en secundair onderwijs.‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[48][/su_tooltip]. De uitwerking van maatregelen binnen verhoogde zorg en uitbreiding van zorg gebeurt altijd in afstemming met de leerkracht[su_tooltip text=’Zie visie en beleid op leerlingenbegeleiding: geschakelde zorg en samenwerking binnen het zorgcontinuüm’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[49][/su_tooltip]. Samen wordt nagedacht hoe aanpassingen geïntegreerd kunnen worden in de klas- en schoolwerking en hoe dit de brede basiszorg kan versterken. Omdat de leerkracht aan het stuur zit, is hij een bepalende factor in deze vertaling.

De rollen en verantwoordelijkheden die eenieder hierin opneemt en de manier waarop er wordt samengewerkt staat uitgeschreven in het beleid op leerlingenbegeleiding. Hoe meer alle actoren aan een gedragen en gedeelde visie werken, hoe gemakkelijker zij elkaars opdracht kunnen faciliteren.

Lesgeven aan en begeleiden van leerlingen is een proces van constante monitoring en bijsturing. De leerkracht geeft les, bekijkt het effect en stuurt bij waar en wanneer nodig. Bij het geven van feedback[su_tooltip text=’Zie Coppieters, J. (2019) Effectieve feedback in het onderwijs. Leuven: Acco. Vanhoof, S. & Speltincx, G. (2021). Feedback in de klas. Verborgen Leerkansen. Tielt: Lannoo.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[50][/su_tooltip] houdt de leerkracht er rekening mee dat dit groeigericht gebeurt[su_tooltip text=’Zie Bijlage Mindset: growth mindset’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[51][/su_tooltip] en kijkt hij in eerste instantie naar welke vorderingen de leerling ten opzichte van zichzelf heeft gemaakt. Feedback is een krachtig hulpmiddel om het onderwijsleerproces van een leerling te versterken en de motivatie van de leerling te stimuleren. Feedback heeft het meeste effect binnen een pedagogisch klimaat waar leerlingen zich veilig voelen en waar fouten maken mag[su_tooltip text=’Bronnendocument Referentiekader Onderwijskwaliteit’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[52][/su_tooltip]. Positieve feedback hardop en in het bijzijn van andere leerlingen geven werkt niet enkel motiverend voor de leerling zelf, maar kan ook medeleerlingen motiveren.

Feedback stuurt of heroriënteert een leerling in zijn leerproces door zijn acties af te stemmen op een bepaald doel. Bij het geven van feedback vertrekt de leerkracht vanuit de leerdoelen en succescriteria die hij aanvankelijk met de leerlingen meegegeven had. Feedback geven draait volgens Hattie rond drie belangrijke vragen: waar werk ik naartoe naartoe, wat is het doel (feedup)? Hoe doe ik het tot nu toe, ben ik dichtbij of is het doel nog veraf (feedback)? Hoe moet ik nu verder, wat kan ik doen om dichter bij het doel te komen (feedforward)?[su_tooltip text=’Hattie’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[53][/su_tooltip]. Deze vragen kunnen gesteld worden op verschillende niveaus: het resultaat van een opdracht of toets (product- of taakniveau), de weg ernaartoe (procesniveau), het omgaan met het eigen leerproces (zelfregulatieniveau) en de leerling zelf (persoonlijk niveau). Dat laatste lijkt het minst effect te hebben op leerprestaties[su_tooltip text=’Zie Toolkit leren en lesgeven van Leerpunt, geconsulteerd op 17 januari 2024 via https://leerpunt.be/toolkit/toolkit-leren-lesgeven/feedback-geven-aan-leerlingen’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[54][/su_tooltip]. Indien feedback gegeven wordt op procesniveau heeft de leerkracht niet enkel oog voor het effect (het is al dan niet gelukt), maar zeker ook voor de inzet (heeft de leerling er hard voor gewerkt?). Feedback is het krachtigst als het op de verschillende niveaus gebeurt en een onderlinge samenhang kent[su_tooltip text=’Pameijer, N., Denys, A., Timbremont, B., & Van de Veire, H. (2018). ‘Effectief onderwijs’ in Pameijer, N., Denys, A., Timbremont, B., & Van de Veire, H. Handelingsgericht werken. Samenwerken aan schoolsucces. Vlaamse editie. Den Haag/Leuven: Acco.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[55][/su_tooltip]. Kortom, de meest effectieve feedback is de feedback die tijdens het leren wordt gegeven. 

Een feedbackcultuur binnen de klas creëert een feedbackdialoog tussen leraar en leerling die de vervolgactie bij de leerling stimuleert. Ook peerfeedback is een effectieve manier om leerlingen de stap verder te laten nemen in het leerproces. Leerlingen leren niet enkel vanuit de feedback die ze van een leerkracht of medeleerlingen krijgen maar ook door zelfevaluatie. Tijdens het geven van feedback kan de leerkracht de leerlingen vragen stellen. Zo betrek de leerkracht leerlingen actief en stimuleert hij de zelfevaluatie.

De PBD kan de school bij het bewust inzetten van feedback ondersteunen en het schoolteam hiertoe professionaliseren[su_tooltip text=’We verwijzen hiervoor naar netgebonden initiatieven.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[56][/su_tooltip].

De leerkracht volgt de leerlingen op en heeft hierbij oog voor hun onderwijs- en opvoedingsbehoeften. Naast de resultaten en effecten bij de leerlingen, worden ook andere context- en inputkenmerken meegenomen in de opvolging. Leerlingen en ouders zijn hierbij belangrijke bronnen van feedback[su_tooltip text=’Coppieters, J. (2019). Effectieve feedback in het onderwijs. Leuven: Acco. Vanhoof, S. & Speltincx, G. (2021). Feedback in de klas. Verborgen Leerkansen. Tielt: Lannoo.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[57][/su_tooltip]. Opvolging is de eerste stap in het aanpassen van de onderwijsleeromgeving aan de noden van de (klas)groep of te komen tot een meer universeel ontwerpen[su_tooltip text=’Struyf, E. (2020) Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding. Een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[58][/su_tooltip]. Hiervoor kan de leerkracht een beroep doen op collega’s waarmee samen wordt gewerkt binnen de klaswerking. In het secundair en in het buitengewoon onderwijs speelt de (begeleidende) klassenraad hier ook een belangrijke rol. Zo kan het schoolteam kort op de bal spelen en bijsturen wanneer nodig. Deze collegiale conversatie vangt ook mogelijke ondersteuningsbehoeften van leerkrachten op. Dit geeft de leerkracht het gevoel dat hij er niet alleen voor staat[su_tooltip text=’Struyf, E. (2020) Samen sterk in geïntegreerde leerlingenbegeleiding. Een gids voor onderwijsprofessionals. Kalmthout: Pelckmans Pro.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[59][/su_tooltip].

Het schoolteam volgt alle leerlingen op vanaf hun instap in het betreffende onderwijsniveau en houdt hiervoor een goed uitgebouwd leerlingendossier bij. Het centraliseert systematisch en doelgericht alle relevante leerlingengegevens met extra oog voor wat de leerling al kan[su_tooltip text=’Relevante leerlingengegevens kunnen zijn: doelgerichte observatie binnen de context, (methodegebonden) toetsen, zelfevaluatie, leerlingvolgsystemen, informatie uit ouder- en leerlingencontacten, leerkrachtenoverleg, beschrijving van positieve aspecten en competenties, interventies en evaluaties i.k.v. handelingsplanmatig werken, externe (diagnostische) verslaggeving…’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[60][/su_tooltip]. Leerkrachten, zorgteam en directie[su_tooltip text=’Partners in de leerlingenbegeleiding, zoals CLB-medewerkers en ondersteuners kunnen inzage krijgen in het leerlingendossier. Zie wetgeving.’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[61][/su_tooltip] gebruiken het leerlingendossier bij de begeleiding van een leerling in de onderwijsloopbaan, preventieve gezondheidszorg, psychisch en sociaal functioneren en leren en studeren. Ze vullen het aan volgens afspraak, rekening houdend met hun ambtsgeheim[su_tooltip text=’Zie Bescherming van persoonsgegevens in het onderwijs – Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming (vlaanderen.be)‘ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[62][/su_tooltip].

Door alle leerlingen systematisch op te volgen en breed te evalueren, kan men het leerproces van elke leerling zo goed mogelijk begeleiden. Daarnaast stelt het opvolgen het schoolteam ook in staat om eventuele hindernissen proactief op te merken en problemen te voorkomen of mogelijke problemen tijdig op te merken en te signaleren.

Tijdens een klasbespreking of klassenraad bekijken de leerkrachten samen met de zorgverantwoordelijke of er nog elementen uit de brede basiszorg kunnen ingezet worden om tegemoet te komen aan de onderwijs- en opvoedingsbehoeften van de leerling. Hoe meer een school zicht heeft op de brede basiszorg die wordt aangeboden, hoe gemakkelijker er kan worden bijgestuurd wanneer nodig. Indien ondanks deze cyclische evaluatie blijkt dat de aanpak voor een leerling(engroep) niet (meer) volstaat of indien het schoolteam zich zorgen maakt over bepaalde signalen, wordt beslist om verhoogde zorg bij te schakelen. Een klasbespreking[su_tooltip text=’Met klasbespreking bedoelen we elk soort overleg waarbij een leerkracht samen met het schoolteam overlegt over de groep leerlingen waaraan hij lesgeeft. Dit kan gaan over een klassenraad, een overleg met het zorg- of beleidsteam…’ behavior=’hover’ position=’top’ background=’#ffffff’ color=’#000000′ font_size=’14’ shadow=’yes’ hide_delay=’1000′ max_width=’500′ class=’pointer’]^[63][/su_tooltip] fungeert als een scharniermoment tussen brede basiszorg en verhoogde zorg.